EPS pha loãng: Đừng chỉ nhìn số lượng cổ phiếu

Doanh nghiệp công bố EPS cơ bản và EPS pha loãng bằng nhau. Cổ đông có thể yên tâm rằng không còn nguy cơ pha loãng? Chưa thể kết luận như vậy. Một quyền có thể vẫn tồn tại nhưng bị loại khỏi phép tính của kỳ báo cáo. Ngược lại, khoảng cách giữa hai chỉ tiêu lớn hơn cũng chưa chắc phản ánh hoạt động kinh doanh kém đi.

Điều cần làm là nối lợi nhuận, số cổ phiếu bình quân gia quyền và những công cụ không được tính vào mẫu số. Chọn con số thấp hơn không thay thế được việc đọc thuyết minh. Cộng toàn bộ cổ phiếu có thể phát hành trong tương lai đôi khi là sai phương pháp, chứ không đơn thuần là thận trọng.

Cổ phiếu cuối kỳ không đại diện cho cả kỳ

Trong khuôn khổ IAS 33, EPS cơ bản lấy lợi nhuận thuộc về cổ đông phổ thông chia cho số cổ phiếu phổ thông lưu hành bình quân gia quyền. EPS pha loãng còn xét cổ phiếu tiềm năng có tác động pha loãng và các điều chỉnh lợi nhuận tương ứng. Thuyết minh giúp đối chiếu cả tử số, mẫu số và công cụ bị loại.

Giả sử một doanh nghiệp hư cấu có lợi nhuận sau thuế từ hoạt động tiếp tục kinh doanh thuộc về cổ đông phổ thông là 120 triệu. Có 100 triệu cổ phiếu phổ thông suốt kỳ, không có cổ phiếu ưu đãi, hoạt động ngừng kinh doanh, chia tách hay điều chỉnh khác. EPS cơ bản bằng 120 ÷ 100 = 1,20 đơn vị tiền tệ. Tất cả số tiền cùng một đồng tiền; đây không phải số liệu hay dự báo của doanh nghiệp thực tế.

Trước hết xét một ví dụ phát hành thực tế riêng biệt: 50% đầu kỳ có 100 triệu cổ phiếu, 50% sau có 120 triệu. Bình quân gia quyền là 110 triệu. Với lợi nhuận 120 triệu, EPS bằng 1,0909, không phải 1,00 khi dùng 120 triệu cổ phiếu cuối kỳ. Ví dụ về thời điểm phát hành này không cộng gộp với ví dụ quyền chọn chưa thực hiện dưới đây.

Hai mươi triệu quyền chọn chỉ làm tăng ròng tám triệu cổ phiếu

Trở lại điều kiện 100 triệu cổ phiếu xuyên suốt kỳ. Giả định có 20 triệu quyền chọn đơn giản tồn tại cả kỳ; mỗi quyền cho phép mua một cổ phiếu với giá thực hiện 15. Quyền đã được xác lập đầy đủ, không còn đối giá dịch vụ tương lai, không có thực hiện thực tế hay điều chỉnh hợp đồng khác. Giá thị trường bình quân kỳ là 25.

Tiền thu giả định khi thực hiện quyền bằng 20 × 15 = 300 triệu. Theo giá bình quân 25, số tiền đó tương ứng 12 triệu cổ phiếu. Số tăng thêm ròng là 20 − 12 = 8 triệu. EPS pha loãng bằng 120 ÷ 108 = 1,1111, thấp hơn EPS cơ bản khoảng 7,41%.

Phép tính không nói rằng doanh nghiệp thực sự mua lại 12 triệu cổ phiếu. Khoản thu giả định 300 triệu cũng không phải lợi nhuận bổ sung. Nếu cộng thẳng cả 20 triệu quyền chọn vào mẫu số, kết quả là 1,00, thấp hơn 10% so với 1,1111 đúng trong tình huống này. Khi đó mức pha loãng kế toán của kỳ bị phóng đại.

Giá bình quân thay đổi có thể kéo EPS xuống dù lợi nhuận đứng yên

Giữ nguyên lợi nhuận, cổ phiếu phổ thông, số quyền chọn và giá thực hiện; chỉ thay giá bình quân. Khi các quyền chọn đơn giản này có tác động pha loãng, cổ phiếu tăng thêm bằng 20 × (1 − 15 ÷ giá bình quân). Giá dưới mức thực hiện không tạo ra số cổ phiếu tăng thêm âm để làm EPS cao hơn.

Khi giá là 40, cùng khoản 300 triệu chỉ tương ứng 7,5 triệu cổ phiếu, khiến phần tăng ròng lên 12,5 triệu. EPS pha loãng giảm còn 1,0667 dù doanh nghiệp vẫn lãi 120 triệu. Khi giá là 12, quyền chọn không được đưa vào phép tính, nhưng 20 triệu quyền chưa thực hiện vẫn còn.

Giá hiện tại, giá ngày cấp quyền và giá bình quân kỳ là những đầu vào khác nhau. Dùng giá đóng cửa hôm nay thay bình quân dễ tạo ra sai lệch giả với báo cáo. Nếu có dịch vụ tương lai, điều kiện hiệu quả công việc hay điều khoản riêng, còn phải điều chỉnh thêm. Cần theo chính sách kế toán và thuyết minh của bên phát hành, không áp công thức đơn giản cho mọi chương trình trả thưởng bằng cổ phiếu.

Kỳ lỗ có thể khiến cổ phiếu tiềm năng không hiện trong chỉ tiêu

Xét riêng trường hợp lỗ từ hoạt động tiếp tục kinh doanh thuộc về cổ đông phổ thông là 60 triệu, với 100 triệu cổ phiếu. Lỗ cơ bản trên mỗi cổ phiếu bằng −0,60. Nếu cộng tám triệu cổ phiếu, kết quả −60 ÷ 108 = −0,5556 lại làm mức lỗ nhỏ đi. Các quyền chọn này có tác động chống pha loãng nên bị loại. Hai chỉ tiêu đều có thể là −0,60 trong khi quyền vẫn tồn tại.

Tuy nhiên, không thể chỉ nhìn lỗ ròng cuối cùng để áp dụng kết luận đó. Kết quả hoạt động tiếp tục kinh doanh là cơ sở quan trọng của phép thử. Nếu hoạt động này có lãi nhưng một khoản lỗ lớn từ hoạt động ngừng kinh doanh làm tổng thể bị lỗ, cách đánh giá sẽ khác. Hai con số bằng nhau là lý do để đọc mục loại trừ, không phải lý do bỏ qua.

Mẫu số kế toán không phải trần phát hành cổ phiếu trong tương lai

Tám triệu cổ phiếu tăng thêm mô tả phép tính của kỳ này, không khẳng định tối đa chỉ có tám triệu cổ phiếu thực tế được phát hành. Việc thực hiện, hết hạn, xác lập quyền, cấp mới và giá tương lai đều có thể thay đổi kết quả. Khi quyền được thực hiện thật, số tiền công ty nhận và cách sử dụng cũng tác động đến giá trị vốn chủ sở hữu.

Giả định riêng giá cổ phiếu tại thời điểm định giá là 30. EPS cơ bản 1,20 cho P/E 25 lần, còn EPS pha loãng 1,1111 cho khoảng 27 lần. Giá định giá 30 không thay cho bình quân 25 trong phép tính quyền chọn. So sánh doanh nghiệp phải thống nhất cơ sở, đồng thời kiểm tra nên dùng lợi nhuận nào khi tính P/E. Bản thân các hệ số không phải giá mục tiêu.

Chi phí thanh toán dựa trên cổ phiếu và sự pha loãng mẫu số là hai câu hỏi khác nhau. Chi phí đã phản ánh trong lợi nhuận không hết ý nghĩa kinh tế chỉ vì không chi tiền, và cũng không được trừ hai lần. Nợ chuyển đổi không phải quyền chọn thông thường: giả định chuyển đổi có thể đòi hỏi điều chỉnh lãi vay sau thuế và những khoản khác trong tử số.

Đọc thuyết minh để đưa ra kết luận có thể tính lại

Đầu tiên xác định kỳ, chuẩn mực và lợi nhuận thuộc cổ đông phổ thông. Đối chiếu phát hành thực tế, mua lại và trọng số thời gian với mẫu số cơ bản. Với từng công cụ tiềm năng, ghi số lượng, thời gian tồn tại, điều kiện thực hiện hoặc chuyển đổi. Kiểm tra điều chỉnh lợi nhuận lẫn cổ phiếu, rồi đọc những công cụ bị loại nhưng vẫn có khả năng tạo cổ phiếu mới.

Kết luận đáng tin phải cụ thể: với mức bình quân, điều khoản và kỳ như vậy, nhóm quyền chọn này thêm tám triệu cổ phiếu vào phép tính hiện tại. Khi giá, trọng số, hợp đồng hoặc kết quả hoạt động làm cơ sở thay đổi, cần tính lại. Giá trị của phân tích nằm ở việc giải thích khoảng cách giữa hai EPS và những gì nó chưa phản ánh, thay vì coi mọi pha loãng đều vô hại hoặc chắc chắn phá hủy giá trị.