ASEAN có thể tránh được cuộc đối đầu Mỹ-Trung về trí tuệ nhân tạo

Các quốc gia châu Á đang đối mặt với một sự lựa chọn khó khăn. Kế hoạch hành động về trí tuệ nhân tạo của Mỹ, với mục tiêu rõ ràng là "chống lại ảnh hưởng của Trung Quốc trong các cơ quan quản trị quốc tế", đã đặt vấn đề theo hướng nhị phân: trong cuộc đua giành vị thế thống trị về trí tuệ nhân tạo, bạn hoặc là đứng về phía chúng tôi hoặc là chống lại chúng tôi.

Cơ sở hạ tầng như một công cụ kiểm soát

Trí tuệ nhân tạo (AI) đòi hỏi cơ sở hạ tầng và bí quyết: trung tâm dữ liệu, năng lượng và chuyên môn công nghệ để phát triển, triển khai và bảo trì. Cốt lõi của AI không chỉ là dữ liệu, mà còn là các chip bán dẫn tiên tiến. Việc nhấn mạnh vào kiểm soát xuất khẩu chất bán dẫn trong Kế hoạch Hành động AI của Mỹ đồng nghĩa với việc các nước đang phát triển không thể tiếp cận các chip tiên tiến nếu không có sự chấp thuận của Washington. Trung Quốc đưa ra các lựa chọn thay thế — với cái giá là phải công khai liên kết với Bắc Kinh. Các quốc gia áp dụng một trong hai hệ thống này không chỉ thừa hưởng công nghệ, mà còn cả các giá trị xã hội được mã hóa trong quá trình ra quyết định dựa trên thuật toán.

Các quốc gia châu Á đang đứng trước một lựa chọn: công nghệ của ai sẽ định hình tương lai kỹ thuật số của họ?

Cơ sở hạ tầng kỹ thuật nhanh chóng trở thành cơ sở hạ tầng của chính phủ. Hệ thống thành phố thông minh của Trung Quốc mang trong mình những giả định rằng sự giám sát của nhà nước là một lợi ích công cộng. Các nền tảng của Mỹ lại thể hiện niềm tin rằng cạnh tranh thị trường thúc đẩy đổi mới. Cả hai đều bỏ qua các cách tiếp cận quốc gia khác như "Quốc gia thông minh" của Singapore, nơi cân bằng giữa sự hướng dẫn của nhà nước với hiệu quả thị trường, hoặc "Xã hội 5.0" của Nhật Bản, nơi ưu tiên sự gắn kết xã hội.

Bẫy nhị phân

Sự lựa chọn bắt buộc này không chỉ là lý thuyết suông — nó đã ăn sâu vào cấu trúc công nghệ và thể chế, tạo ra những điểm yếu khiến cho sự trung lập trở nên bất khả thi.

Các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ, được siết chặt từ tháng 10 năm 2022, không chỉ hạn chế khả năng tiếp cận chip tiên tiến của Trung Quốc, mà còn tạo ra những mạng lưới tuân thủ phức tạp, gây khó khăn cho các công ty Đông Nam Á. Bất kỳ công ty nào sử dụng công nghệ bán dẫn có nguồn gốc từ Mỹ đều phải đối mặt với những hạn chế tương tự khi hợp tác với các đối tác Trung Quốc trong các dự án trí tuệ nhân tạo tiên tiến.

Điều này tạo ra một chuỗi các lựa chọn khó khăn: việc tiếp cận các khả năng trí tuệ nhân tạo tiên tiến của Mỹ đòi hỏi phải chứng minh sự phù hợp với các ưu tiên chiến lược của Mỹ. Trong khi đó, Con đường Tơ lụa Kỹ thuật số của Trung Quốc lại cung cấp những con đường thay thế. Tuy nhiên, chấp nhận cơ sở hạ tầng của Trung Quốc đồng nghĩa với việc hoạt động trong khuôn khổ quản trị của Bắc Kinh và có khả năng làm mất lòng phương Tây. Giải pháp trung dung "hợp tác trung lập" với cả hai bên trở nên bất khả thi về mặt công nghệ.

Cạm bẫy tiêu chuẩn quản trị

Cuộc cạnh tranh giành vị thế thống trị trong các tiêu chuẩn quản trị AI quốc tế lại giăng ra một cái bẫy khác. Các tiêu chuẩn phương Tây hiện hành dựa trên giả định về quyền cá nhân. Cách tiếp cận của Trung Quốc lại nhấn mạnh sự phối hợp của nhà nước. Việc lựa chọn hệ thống AI nào sẽ thúc đẩy tương lai kỹ thuật số của một quốc gia cũng đồng nghĩa với việc phải phù hợp với các cấu trúc thể chế, giá trị văn hóa và nguyên tắc kinh tế được nhúng trong các hệ thống đó. Cả hai khuôn khổ này đều không phản ánh sự đa dạng của ASEAN, các giá trị như tinh thần kreng jai của Thái Lan (sự dè dặt thận trọng), gotong royong của Indonesia (sự hợp tác cộng đồng), kapamilya của Philippines (tinh thần hướng về gia đình) hay lý tưởng đoàn kết của Malaysia.

Một số quốc gia đã bắt đầu vạch ra con đường riêng của mình. "Hướng dẫn quốc gia về quản trị và đạo đức AI" của Malaysia kết hợp Rukun Negara, bao gồm các nguyên tắc như Niềm tin vào Thượng đế, Lòng trung thành với Quốc vương và Tổ quốc, và Lễ nghi và Đạo đức. "Nguyên tắc xã hội về AI lấy con người làm trung tâm" của Nhật Bản đặt nền tảng cho tầm nhìn "Xã hội 5.0" của nước này trên sự gắn kết xã hội hơn là chỉ dựa vào thị trường hoặc sự kiểm soát của nhà nước.

Một phương án thứ ba: Sáng kiến ​​hợp tác AI của ASEAN

Nhưng việc lựa chọn giữa Mỹ và Trung Quốc không phải là điều không thể tránh khỏi. Bên cạnh những nỗ lực hiện tại của ASEAN nhằm xây dựng Mạng lưới An toàn AI, tôi nghĩ một giải pháp thay thế là khuôn khổ hợp tác AI của ASEAN, vừa bảo tồn sự đa dạng văn hóa vừa xây dựng chủ quyền công nghệ.

Cách tiếp cận này bắt đầu bằng việc nhận diện các giai đoạn sẵn sàng ứng dụng AI khác nhau giữa các quốc gia ASEAN 6: Singapore dẫn đầu khu vực, Malaysia và Thái Lan có các khuôn khổ trung gian, còn Indonesia, Philippines và Việt Nam đang xây dựng năng lực nền tảng. Thay vì áp đặt các khuôn khổ giống hệt nhau, hợp tác theo cấp bậc cho phép các quốc gia đóng góp theo khả năng của mình đồng thời hưởng lợi từ sự phối hợp khu vực.

Dự án SEA-LION của Singapore mang đến bước tiến tiếp theo: các mô hình ngôn ngữ mã nguồn mở được đào tạo trước cho khu vực Đông Nam Á, nắm bắt sự đa dạng khu vực mà các hệ thống phương Tây và Trung Quốc bỏ qua. Điều này mở đường cho các quốc gia ASEAN xây dựng các mô hình AI độc lập của riêng mình, và cùng với đó là các khuôn khổ quản trị AI quốc gia.

Xây dựng chủ quyền kỹ thuật số

Bốn bước thực tiễn sau đây có thể biến tầm nhìn về sự hợp tác AI của ASEAN thành hiện thực:

Thành lập một liên minh cơ sở hạ tầng AI châu Á: Tập hợp các nguồn lực để xây dựng cơ sở hạ tầng đám mây dùng chung và đào tạo AI khu vực, theo mô hình như Ngân hàng Phát triển Châu Á.

Xây dựng khuôn khổ quản trị thích ứng với văn hóa: Lồng ghép các nguyên tắc triết học và đạo đức châu Á ngay từ gốc rễ: đánh giá tác động cộng đồng, trách nhiệm giải trình dựa trên mối quan hệ, quy trình tham vấn tập thể.

Thiết lập các biện pháp bảo vệ chống lại chủ nghĩa thực dân thuật toán: Một Tuyên ngôn Nhân quyền AI châu Á đảm bảo bảo tồn văn hóa, tự quyết kinh tế và lựa chọn công nghệ.

Xây dựng năng lực khu vực thông qua giáo dục dựa trên nền tảng văn hóa: Quản trị AI bắt đầu từ các truyền thống châu Á — sự hòa hợp Nho giáo, chánh niệm Phật giáo, công lý Hồi giáo — thay vì các quyền cá nhân phương Tây.

Kế hoạch hành động về trí tuệ nhân tạo của Mỹ định hình tương lai như một sự lựa chọn giữa chủ nghĩa cá nhân Mỹ và chủ nghĩa tập thể Trung Quốc. ASEAN không cần phải chọn một trong hai. Chủ quyền kỹ thuật số có nghĩa là xây dựng các hệ thống phản ánh các giá trị của chúng ta.

Nigel Hee là giám đốc điều hành của OpenNexus Consulting, một công ty tư vấn chuyên về quan hệ chính phủ và nghiên cứu khu vực.

Nguồn: Theedgemarkets