กำไรต่อหุ้นปรับลด: อย่าดูแค่จำนวนหุ้น

บริษัทแสดงกำไรต่อหุ้นขั้นพื้นฐานเท่ากับกำไรต่อหุ้นปรับลด แปลว่าผู้ถือหุ้นไม่ต้องกังวลเรื่องการลดสัดส่วนอีกแล้วหรือ? ยังสรุปไม่ได้ สิทธิที่อาจกลายเป็นหุ้นอาจเพียงถูกตัดออกจากการคำนวณในงวดนี้ ไม่ได้หมดอายุ ขณะเดียวกัน ช่องว่างของตัวเลขสองชุดที่กว้างขึ้นก็ไม่ได้ยืนยันว่าธุรกิจทำกำไรแย่ลงเสมอไป

สิ่งที่ต้องทำคือเชื่อมกำไร จำนวนหุ้นถัวเฉลี่ยถ่วงน้ำหนัก และตราสารที่ไม่ได้รวมในตัวหารเข้าด้วยกัน การเลือกตัวเลขที่ต่ำกว่าอย่างเดียวไม่เพียงพอ แม้แต่การบวกหุ้นทุกหน่วยที่อาจออกในอนาคต ก็อาจเป็นการคำนวณผิดมากกว่าจะเป็นความรอบคอบ

จำนวนหุ้นปลายงวดไม่ใช่ตัวหารของทั้งงวด

ภายใต้กรอบ IAS 33 กำไรต่อหุ้นขั้นพื้นฐานใช้กำไรที่เป็นของผู้ถือหุ้นสามัญกับจำนวนหุ้นสามัญถัวเฉลี่ยถ่วงน้ำหนักที่ถือโดยผู้ถือหุ้นในงวด ส่วนกำไรต่อหุ้นปรับลดพิจารณาหุ้นสามัญที่อาจเกิดขึ้นซึ่งมีผลปรับลด รวมถึงรายการปรับกำไรที่เกี่ยวข้อง หมายเหตุประกอบงบช่วยกระทบยอดทั้งตัวตั้ง ตัวหาร และตราสารที่ไม่ได้นำมารวม

สมมติบริษัทหนึ่งมีกำไรหลังภาษีจากการดำเนินงานต่อเนื่องที่เป็นของผู้ถือหุ้นสามัญ 120 ล้าน และมีหุ้นสามัญ 100 ล้านหุ้นตลอดงวด ไม่มีหุ้นบุริมสิทธิ การดำเนินงานที่ยกเลิก การแตกหุ้น หรือรายการปรับอื่น กำไรต่อหุ้นขั้นพื้นฐานจึงเป็น 120 ÷ 100 = 1.20 หน่วยเงิน ตัวอย่างทั้งหมดใช้สกุลเงินเดียวกันและไม่ใช่ผลประกอบการหรือประมาณการของบริษัทจริง

แยกดูอีกกรณีที่มีการออกหุ้นจริง: ช่วง 50% แรกของงวดมี 100 ล้านหุ้น และ 50% หลังมี 120 ล้านหุ้น ค่าเฉลี่ยถ่วงน้ำหนักคือ 110 ล้านหุ้น หากกำไรเท่ากับ 120 ล้าน กำไรต่อหุ้นจะเป็น 1.0909 ไม่ใช่ 1.00 ที่ได้จากหุ้นปลายงวด 120 ล้านหุ้น กรณีการออกหุ้นจริงนี้ไม่ได้นำไปรวมกับสิทธิที่ยังไม่ใช้ในตัวอย่างต่อไป

สิทธิ 20 ล้านหน่วยอาจเพิ่มหุ้นสุทธิเพียง 8 ล้านหุ้น

กลับมาที่หุ้นสามัญ 100 ล้านหุ้นตลอดงวด สมมติมีสิทธิเลือกซื้อหุ้นแบบเรียบง่าย 20 ล้านหน่วยอยู่ตลอดงวด แต่ละหน่วยซื้อหุ้นได้หนึ่งหุ้นในราคาใช้สิทธิ 15 สิทธิได้รับครบแล้ว ไม่มีค่าตอบแทนบริการในอนาคต ไม่มีการใช้สิทธิจริงหรือการปรับตามสัญญาอื่น ราคาตลาดถัวเฉลี่ยของหุ้นในงวดเป็น 25

เงินรับสมมติจากการใช้สิทธิเท่ากับ 20 × 15 = 300 ล้าน เมื่อเทียบด้วยราคาถัวเฉลี่ย 25 จะเท่ากับ 12 ล้านหุ้น ดังนั้นหุ้นเพิ่มสุทธิคือ 20 − 12 = 8 ล้านหุ้น กำไรต่อหุ้นปรับลดเป็น 120 ÷ 108 = 1.1111 ต่ำกว่ากำไรต่อหุ้นขั้นพื้นฐานประมาณ 7.41%

นี่เป็นวิธีคำนวณ ไม่ได้บอกว่าบริษัทซื้อหุ้นคืนจริง 12 ล้านหุ้น และเงินรับสมมติ 300 ล้านก็ไม่ใช่กำไรเพิ่ม ถ้านำสิทธิทั้ง 20 ล้านหน่วยไปบวกในตัวหารทันที จะได้ 1.00 ซึ่งต่ำกว่าผลที่ถูกต้องในตัวอย่าง 1.1111 อยู่ 10% ทำให้ผลปรับลดทางบัญชีของงวดดูมากเกินจริง

ราคาถัวเฉลี่ยเปลี่ยนตัวเลขได้แม้กำไรไม่เปลี่ยน

ตรึงกำไร จำนวนหุ้น จำนวนสิทธิ และราคาใช้สิทธิไว้ แล้วเปลี่ยนเฉพาะราคาถัวเฉลี่ย สำหรับสิทธิแบบง่ายนี้ เมื่อมีผลปรับลด หุ้นเพิ่มสุทธิเท่ากับ 20 × (1 − 15 ÷ ราคาถัวเฉลี่ย) หากราคาต่ำกว่าราคาใช้สิทธิ จะไม่นำหุ้นเพิ่มติดลบมาใช้เพิ่มกำไรต่อหุ้น

เมื่อราคาเป็น 40 เงิน 300 ล้านเทียบได้กับหุ้นเพียง 7.5 ล้านหุ้น ทำให้หุ้นเพิ่มสุทธิเป็น 12.5 ล้านหุ้น และกำไรต่อหุ้นปรับลดลงเหลือ 1.0667 แม้บริษัทยังมีกำไร 120 ล้านเท่าเดิม เมื่อราคาเป็น 12 สิทธิชุดนี้ไม่ถูกรวมในคำนวณ แต่สิทธิที่ยังคงอยู่ 20 ล้านหน่วยไม่ได้หายไป

ราคาปัจจุบัน ราคาในวันให้สิทธิ และราคาถัวเฉลี่ยของงวดเป็นคนละข้อมูล ใช้ราคาปิดวันนี้แทนค่าเฉลี่ยแล้วอาจพบความคลาดเคลื่อนที่ไม่ได้เกิดจากงบคำนวณผิด หากมีบริการในอนาคต เงื่อนไขผลงาน หรือข้อกำหนดพิเศษ ต้องพิจารณาการปรับเพิ่มเติมตามนโยบายบัญชีและหมายเหตุของผู้ออก ไม่ควรใช้สูตรง่ายกับโครงการตอบแทนด้วยหุ้นทุกแบบ

งวดขาดทุนอาจทำให้หุ้นที่เป็นไปได้ไม่ปรากฏในตัวเลข

ในสถานการณ์ขาดทุนที่แยกต่างหาก สมมติขาดทุนจากการดำเนินงานต่อเนื่องที่เป็นของผู้ถือหุ้นสามัญ 60 ล้าน และมีหุ้น 100 ล้านหุ้น ขาดทุนต่อหุ้นขั้นพื้นฐานคือ −0.60 หากเพิ่มอีก 8 ล้านหุ้น จะได้ −60 ÷ 108 = −0.5556 ทำให้ขาดทุนต่อหุ้นดูน้อยลง สิทธิชุดนี้จึงมีผลตรงข้ามกับการปรับลดและถูกตัดออก ตัวเลขทั้งสองอาจเป็น −0.60 เท่ากัน ขณะที่สิทธิยังมีผลอยู่

อย่างไรก็ดี ไม่ควรตัดสินจากขาดทุนสุทธิท้ายงบเพียงอย่างเดียว ผลจากการดำเนินงานต่อเนื่องที่ใช้เป็นเกณฑ์ทดสอบมีความสำคัญ หากธุรกิจต่อเนื่องมีกำไร แต่ขาดทุนจากการดำเนินงานที่ยกเลิกทำให้ยอดรวมติดลบ ต้องประเมินต่างออกไป ตัวเลขที่เท่ากันจึงเป็นเหตุให้ไปอ่านรายการยกเว้น ไม่ใช่หลักฐานว่าจะไม่มีหุ้นใหม่ในอนาคต

ตัวหารบัญชีไม่ใช่เพดานหุ้นที่จะออกจริง

หุ้นเพิ่ม 8 ล้านหุ้นอธิบายการคำนวณงวดนี้ ไม่ได้ทำนายว่าจะออกหุ้นจริงได้สูงสุดเพียงเท่านั้น การใช้สิทธิ การหมดอายุ การได้รับสิทธิ การให้สิทธิใหม่ และราคาในอนาคตล้วนเปลี่ยนผลได้ หากมีการใช้สิทธิจริง เงินที่บริษัทรับและการนำไปใช้ก็มีผลต่อมูลค่าส่วนของผู้ถือหุ้นด้วย

ถ้าสมมติราคาที่วันประเมินมูลค่าแยกต่างหากเป็น 30 กำไรต่อหุ้นขั้นพื้นฐาน 1.20 ให้ค่าอัตราส่วนราคาต่อกำไร 25 เท่า ส่วนกำไรต่อหุ้นปรับลด 1.1111 ให้ประมาณ 27 เท่า ราคา 30 ในการประเมินไม่ใช่ราคาถัวเฉลี่ย 25 ที่ใช้คำนวณสิทธิ การเทียบบริษัทต้องใช้ฐานเดียวกัน รวมถึงตรวจว่า ควรใช้กำไรชุดใดคำนวณอัตราส่วนราคาต่อกำไร อัตราส่วนเหล่านี้ไม่ได้เป็นราคาเป้าหมายด้วยตัวเอง

ค่าใช้จ่ายการจ่ายโดยใช้หุ้นเป็นเกณฑ์กับการปรับลดจำนวนหุ้นเป็นคนละประเด็น ค่าใช้จ่ายที่รวมอยู่ในกำไรแล้วไม่ได้ไร้ต้นทุนทางเศรษฐกิจเพียงเพราะไม่จ่ายเงินสด และไม่ควรหักซ้ำ หนี้แปลงสภาพก็ไม่ใช่สิทธิเลือกซื้อหุ้นแบบง่าย การสมมติแปลงสภาพอาจต้องปรับดอกเบี้ยหลังภาษีและรายการกำไรอื่นในตัวตั้งด้วย

อ่านหมายเหตุให้ได้ข้อสรุปที่คำนวณซ้ำได้

เริ่มจากระบุงวด มาตรฐานบัญชี และกำไรที่เป็นของผู้ถือหุ้นสามัญ จากนั้นกระทบยอดการออกหุ้นจริง การซื้อคืน และน้ำหนักเวลาเข้ากับตัวหารพื้นฐาน สำหรับแต่ละตราสารที่อาจเกิดหุ้น ให้บันทึกจำนวน ระยะเวลาที่มีอยู่ และเงื่อนไขการใช้สิทธิหรือแปลงสภาพ ตรวจทั้งรายการปรับกำไรและหุ้น แล้วอ่านตราสารที่ถูกตัดออกแต่ยังอาจทำให้มีหุ้นใหม่

ข้อสรุปที่ตรวจสอบได้ต้องมีเงื่อนไขชัดเจน: ภายใต้ราคาถัวเฉลี่ย สัญญา และระยะเวลานี้ สิทธิชุดดังกล่าวเพิ่มหุ้น 8 ล้านหุ้นในคำนวณงวดปัจจุบัน หากราคา น้ำหนักเวลา ข้อสัญญา หรือผลการดำเนินงานที่ใช้ทดสอบเปลี่ยน ก็ต้องคำนวณใหม่ ประโยชน์ของการวิเคราะห์คืออธิบายช่องว่างและสิ่งที่ช่องว่างยังไม่ครอบคลุม ไม่ใช่ตัดสินว่าการลดสัดส่วนทุกครั้งไม่มีอันตรายหรือทำลายมูลค่าแน่นอน