ซื้อหุ้นคืนแล้วกำไรต่อหุ้นเพิ่ม แปลว่าผู้ถือหุ้นได้มูลค่าเพิ่มจริงหรือ

กำไรต่อหุ้นอาจเพิ่มขึ้น 11% ทั้งที่กำไรรวมของบริษัทไม่โตเลย เพียงนำกำไรเท่าเดิมมาหารด้วยจำนวนหุ้นที่น้อยลง การซื้อหุ้นคืนจึงทำให้ตัวเลขดีขึ้นได้โดยที่ธุรกิจยังเหมือนเดิม และถ้าจ่ายแพงเกินไป มูลค่าของหุ้นที่เหลืออาจลดลงแม้กำไรต่อหุ้นจะสูงขึ้น

สิ่งที่ต้องแยกให้ชัดคือ หุ้นหมุนเวียนลดจริงเท่าไร เงินที่ใช้มีต้นทุนเท่าไร และบริษัทซื้อในราคาใด วงเงินอนุมัติเพียงอย่างเดียวตอบไม่ได้ ตัวอย่างทั้งหมดเป็นสมมติฐาน โดยเงินและจำนวนหุ้นมีหน่วยเป็นล้านและใช้สกุลเงินเดียวกัน

ซื้อคืน 10% ไม่ได้ทำให้กำไรต่อหุ้นทั้งปีเพิ่ม 11% เสมอไป

สมมติว่ากำไรประจำปีส่วนของผู้ถือหุ้นสามัญเท่ากับ 100 และมีหุ้นหมุนเวียน 100 ตลอดปี กำไรต่อหุ้นขั้นพื้นฐานจึงเท่ากับ 1 การซื้อหุ้น 10 ที่ราคาหุ้นละ 20 ใช้เงิน 200 หากกำไรไม่เปลี่ยน ไม่มีค่าธรรมเนียมหรือการเปลี่ยนจำนวนหุ้นอื่น และการซื้อมีผลตั้งแต่ต้นงวด ตัวหารจะเหลือ 90 กำไรต่อหุ้นเป็น 1.1111 เพิ่มขึ้น 11.11%

แต่งบการเงินใช้จำนวนหุ้นหมุนเวียนถัวเฉลี่ยถ่วงน้ำหนัก ไม่ใช่จำนวนสิ้นปีหรือหุ้นที่กระจายอยู่ในมือผู้ลงทุนทั่วไป ยิ่งซื้อช้า ผลต่อปีนั้นยิ่งน้อย สัดส่วนเวลาในตารางเป็นส่วนที่แน่นอนของงวดรายงาน ไม่ได้ถือว่าวันใดวันหนึ่งแบ่งปีออกเป็นสองส่วนเท่ากันเสมอ

ทั้งสามกรณีมีหุ้นปลายงวด 90 เท่ากัน แต่กำไรต่อหุ้นทั้งปีต่างกัน การใช้จำนวนปลายงวดจึงทำให้มองข้ามเวลา นอกจากนี้ต้องแยกวงเงินที่อนุมัติ เงินที่จ่ายจริง และหุ้นที่ออกจากการหมุนเวียนจริง วงเงินที่ยังไม่ใช้หักจากตัวหารล่วงหน้าไม่ได้ ควรเทียบรายงานผลซื้อคืนกับกระแสเงินสดและหมายเหตุเรื่องกำไรต่อหุ้น

ต้นทุนเงินอาจหักล้างผลเพิ่มทั้งหมด

ให้การซื้อเกิดต้นปี หากเงินสด 200 เดิมสร้างรายได้หลังภาษีปีละ 3% บริษัทจะเสียรายได้ 6 กำไรเหลือ 94 และกำไรต่อหุ้นเป็น 94/90 = 1.0444 เพิ่มเพียง 4.44% ไม่ใช่ 11.11% อัตรา 3% เป็นเงื่อนไขสมมติ ไม่ใช่อัตราฝากเงินปัจจุบันหรืออัตราภาษี

อีกทางเลือกคือกู้เงินโดยมีต้นทุนหลังภาษีปีละ 5% ภาระ 10 ทำให้กำไรเหลือ 90 และกำไรต่อหุ้นยังเป็น 1 หากต้นทุน 6% ตัวเลขจะลดเป็น 88/90 = 0.9778 เงินสดกับหนี้เป็นทางเลือกแยกกันในตัวอย่างนี้ อย่าหักต้นทุนทั้งสองจากเงิน 200 ก้อนเดียว เว้นแต่โครงสร้างจริงใช้เงินผสมกัน

เมื่อกำไรคงที่ ซื้อช่วงต้นงวด ไม่มีค่าธรรมเนียมและหุ้นเปลี่ยนจากเหตุอื่น จุดคุ้มกันของกำไรต่อหุ้นดูได้จากต้นทุนเงินหลังภาษีเทียบกับอัตรากำไรต่อราคาซื้อคืน กำไรต่อหุ้น 1 หารราคา 20 เท่ากับ 5% ต้นทุนต่ำกว่านี้ทำให้ตัวเลขเพิ่ม เท่ากันทำให้ไม่เปลี่ยน แต่นี่เป็นการทดสอบทางบัญชี ไม่ใช่ข้อพิสูจน์ว่าหุ้นราคาถูก หากกำไรธุรกิจ ผลภาษี รายได้จากเงินสดหรือเงื่อนไขสินเชื่อเปลี่ยน ต้องคำนวณใหม่

ยอดซื้อรวมไม่ใช่จำนวนหุ้นที่ลดสุทธิ

บริษัทอาจซื้อหุ้นคืนพร้อมออกหุ้นใหม่เพื่อค่าตอบแทน การซื้อกิจการ หรือระดมทุน หากต้นปีซื้อ 10 และออกหุ้นจริงพร้อมกัน 6 จำนวนลดสุทธิเพียง 4 ทำให้ค่าเฉลี่ยเหลือ 96 ในกรณีแยกที่กำไรยังเป็น 100 กำไรต่อหุ้นเท่ากับ 1.0417 การบอกว่าหุ้นลด 10% โดยดูแต่ยอดซื้อจึงละเลยการออกหุ้น

การให้สิทธิรับหุ้นเป็นค่าตอบแทนไม่ได้แปลว่าออกหุ้นสามัญในวันนั้นเสมอ การนำหุ้นที่อาจเกิดขึ้นเข้าคำนวณกำไรต่อหุ้นปรับลดขึ้นกับมาตรฐานที่ใช้และการทดสอบผลต้านการปรับลด อ่านกระทบยอดตัวหารขั้นพื้นฐานกับแบบปรับลดแทนการบวกออปชันที่ยังไม่ใช้ทั้งหมด ในงวดขาดทุน ตัวเลขทั้งสองเท่ากันก็ไม่ได้พิสูจน์ว่าจะไม่มีการลดสัดส่วนในอนาคต

การแตกพาร์เป็นอีกเรื่องหนึ่ง เพราะเปลี่ยนหน่วยต่อหุ้น ไม่ได้เปลี่ยนธุรกิจ ควรใช้ตัวเลขย้อนหลังที่ปรับให้เทียบกันได้ กำไรต่อหุ้นที่ลดลงตามกลไกหลังแตกพาร์ไม่ได้หมายถึงกิจการแย่ลง การซื้อคืนจ่ายเงินให้ผู้ขายและเปลี่ยนสัดส่วนถือครอง ส่วนการแตกพาร์อย่างเดียวไม่ได้มีผลเศรษฐกิจแบบเดียวกัน

กำไรต่อหุ้นสูงขึ้น แต่มูลค่าต่อหุ้นอาจต่ำลง

สมมติว่ามูลค่าที่แท้จริงของส่วนผู้ถือหุ้นก่อนซื้อคืนรวมเงินสดเท่ากับ 1,600 มีหุ้น 100 จึงเป็นหุ้นละ 16 ให้มูลค่าธุรกิจคงเดิม เงินที่จะใช้ไม่สร้างรายได้ และไม่มีภาษี ค่าธรรมเนียมหรือผลจากการส่งสัญญาณ การซื้อ 10 หุ้นที่ราคา 20 ใช้เงิน 200 เหลือมูลค่า 1,400 สำหรับ 90 หุ้น หรือหุ้นละ 15.56 กำไรต่อหุ้นอาจขึ้นจาก 1 เป็น 1.1111 ขณะที่มูลค่าทางเศรษฐกิจของหุ้นที่เหลือลดลง

ถ้าซื้อ 10 หุ้นเดียวกันได้ที่ราคา 10 จะจ่ายเพียง 100 เหลือมูลค่า 1,500/90 = 16.67 ต่อหุ้น ความต่างอยู่ที่ราคาที่จ่าย ไม่ใช่ขนาดข่าวประกาศ มูลค่าที่แท้จริงเป็นสมมติฐานวิเคราะห์ ไม่ใช่ราคาที่สังเกตได้โดยตรง หากประเมินมูลค่าผิด ข้อสรุปก็ใช้ไม่ได้

การซื้อคืนยังใช้สภาพคล่องและอาจเพิ่มหนี้ การกู้ซื้อในช่วงกำไรสูงสุดอาจทำให้ตัวเลขย้อนหลังสวยแต่ลดความทนทานของฐานะการเงิน ต่างจากเงินปันผลในผลตอบแทนรวมของหุ้น การซื้อคืนไม่ได้จ่ายเงินตามสัดส่วนให้ทุกคนที่ยังถืออยู่ อย่านำรายจ่ายบริษัทมาบวกเป็นผลตอบแทนส่วนตัวราวกับได้รับปันผลแล้ว

ตรวจหกขั้นก่อนสรุปจากประกาศ

1. แยกการอนุมัติกับผลจริง บันทึกเงินจ่าย จำนวนหุ้น ราคาถัวเฉลี่ยและช่วงเวลา ไม่นับวงเงินที่ยังไม่ได้ใช้
2. อ่านกำไรส่วนของหุ้นสามัญและหุ้นถัวเฉลี่ยจากหมายเหตุ ใช้งวดปี ไตรมาส และกิจการที่ดำเนินต่อเนื่องให้ตรงกัน
3. ถ่วงน้ำหนักตามเวลา แล้วกระทบยอดหุ้นออกใหม่ การยกเลิก หุ้นซื้อคืนและค่าตอบแทน เพื่อหาการเปลี่ยนสุทธิ
4. แยกกรณีเงินสดกับหนี้ หักรายได้หลังภาษีที่เสียไปหรือค่าเงินกู้เพิ่มโดยไม่คิดซ้ำ
5. เทียบราคาซื้อกับช่วงมูลค่าที่มีเหตุผล การใช้เงินทางอื่นและความแข็งแรงทางการเงิน
6. ตรวจหุ้นเฉลี่ย เงินสดและหนี้ในรายงานถัดไป ปรับข้อสรุปเมื่อซื้อไม่ครบ กำไรเปลี่ยน หรือหุ้นใหม่หักล้างการซื้อ

บทวิเคราะห์ที่ดีต้องอธิบายการเปลี่ยนของกำไรและจำนวนหุ้นแยกกัน ตัวหารที่เล็กลงไม่ใช่หลักฐานว่าธุรกิจโตหรือคำมั่นว่าราคาจะขึ้น ผลดำเนินการ ต้นทุนและราคาต้องสนับสนุนกัน จึงประเมินคุณภาพการจัดสรรทุนได้