Seyreltilmiş hisse başına kazanç: pay sayısının ötesi

Bir şirket temel ve seyreltilmiş hisse başına kazancını aynı açıklıyorsa gelecekte seyrelme olmayacağı söylenebilir mi? Hayır. Yeni paya dönüşebilecek haklar sona ermemiş, yalnızca ilgili dönemin hesabına alınmamış olabilir. İki gösterge arasındaki farkın açılması da tek başına faaliyet kârının bozulduğunu göstermez.

Asıl iş, kârı ağırlıklı ortalama pay sayısına ve hesap dışında bırakılan araçlara bağlamaktır. Her zaman daha düşük rakamı seçmek yeterli değildir. Gelecekte çıkarılabilecek bütün payları doğrudan toplamak, ihtiyatlı bir sonuçtan çok yanlış bir hesap üretebilir.

Dönem sonundaki pay sayısı neden yeterli değil?

IAS 33 çerçevesinde temel hisse başına kazanç, adi pay sahiplerine ait kârı dolaşımdaki adi payların ağırlıklı ortalamasına böler. Seyreltilmiş hesapta, seyreltici potansiyel adi paylar ve bunlarla bağlantılı kâr düzeltmeleri dikkate alınır. Dipnotlar pay ve kâr mutabakatını, ayrıca dışarıda kalan araçları incelemeyi sağlar.

Varsayımsal bir şirketin sürdürülen faaliyetlerden doğan vergi sonrası adi pay sahibi kârı 120 milyon, dönem boyunca pay sayısı 100 milyon olsun. İmtiyazlı pay, durdurulan faaliyet, pay bölünmesi veya başka düzeltme yok. Temel hisse başına kazanç 120 ÷ 100 = 1,20 para birimidir. Tüm tutarlar aynı para birimindedir; gerçek şirket verisi veya tahmin değildir.

Ayrı bir fiilî ihraç örneğinde, dönemin ilk %50'sinde 100 milyon, ikinci %50'sinde 120 milyon pay bulunsun. Ağırlıklı ortalama 110 milyondur. Kâr 120 milyon ise temel sonuç 1,0909 olur; dönem sonu 120 milyon kullanıldığında bulunan 1,00 değildir. Bu zamanlama örneği, aşağıdaki kullanılmamış opsiyon örneğine eklenmemelidir.

Yirmi milyon opsiyon neden sekiz milyon ek pay yaratır?

Dönem boyunca 100 milyon pay bulunan ilk duruma dönelim. Bütün dönem mevcut olan 20 milyon basit opsiyonun her biri, 15 kullanım bedeliyle bir adi pay alma hakkı versin. Hak ediş tamamlanmış, gelecekteki hizmet karşılığı kalmamış olsun. Fiilî kullanım veya başka sözleşme düzeltmesi de bulunmasın. Dönemin ortalama piyasa fiyatı 25'tir.

Varsayımsal kullanım hasılatı 20 × 15 = 300 milyondur. Ortalama 25 fiyattan bu tutar 12 milyon paya karşılık gelir. Net ilave 20 − 12 = 8 milyon paydır. Seyreltilmiş kazanç 120 ÷ 108 = 1,1111 olur; temel rakamdan yaklaşık %7,41 düşüktür.

Bu, şirketin gerçekten 12 milyon pay geri aldığı anlamına gelmez. Varsayımsal 300 milyon giriş de ek kâr değildir. Yirmi milyon opsiyonun tamamı paydaya eklenirse sonuç 1,00 çıkar; bu örnekte doğru olan 1,1111'den %10 daha düşüktür. Böylece dönemsel muhasebe etkisi olduğundan büyük gösterilmiş olur.

Fiyat yükselirken seyreltilmiş kazanç düşebilir

Kârı, adi payları, opsiyon sayısını ve kullanım fiyatını sabit tutalım. Yalnızca dönem ortalaması değişsin. Basit opsiyonlar seyreltici olduğunda net pay ilavesi 20 × (1 − 15 ÷ ortalama fiyat) olur. Fiyat kullanım bedelinin altındaysa negatif pay ilavesiyle kazanç artırılmaz.

Fiyat 40 olduğunda aynı 300 milyon yalnızca 7,5 milyon paya karşılık gelir. Net ilave 12,5 milyona yükselir, kazanç 1,0667'ye iner; işletmenin 120 milyon kârı değişmemiştir. Ortalama fiyat 12 ise opsiyonlar hesap dışında kalır, fakat 20 milyon hak ortadan kalkmaz.

Bugünkü kapanış fiyatı, hakların verildiği tarihteki fiyat ve dönem ortalaması aynı girdi değildir. Ortalamayı güncel fiyatla değiştirmek, finansal tabloyla gerçekte olmayan bir uyuşmazlık yaratabilir. Gelecekteki hizmetler, performans şartları veya farklı hükümler ek düzeltme gerektirebilir. Böyle durumlarda şirketin muhasebe politikasını ve dipnotunu izlemek gerekir; basit formül her ödüllendirme planını kapsamaz.

Zarar döneminde eşit rakamların gizlediği şey

Ayrı bir zarar senaryosunda adi pay sahiplerine ait sürdürülen faaliyet zararı 60 milyon, pay sayısı 100 milyon olsun. Temel pay başına zarar −0,60'tır. Sekiz milyon payı eklemek −60 ÷ 108 = −0,5556 verir; pay başına zarar daha küçük görünür. Bu opsiyonların etkisi ters yöndedir ve hesap dışı bırakılır. Temel ve seyreltilmiş zarar −0,60 olarak eşitken opsiyonlar geçerliliğini koruyabilir.

Ancak sadece toplam net zarara bakarak aynı sonuca varılamaz. Testte esas alınan sürdürülen faaliyet sonucu önemlidir. Sürdürülen faaliyetler kârlı olup durdurulan faaliyetlerin büyük zararı toplamı eksiye çekiyorsa değerlendirme farklıdır. Rakamların eşitliği, dışlanan araçların okunmasını gereksiz kılmaz.

Hesaplanan ilave pay gelecekteki ihraç tavanı değildir

Sekiz milyon ilave pay, bu dönemin hesabını anlatır; gelecekte fiilen en fazla sekiz milyon pay çıkarılacağını söylemez. Kullanım, sona erme, hak ediş, yeni tahsisler ve gelecekteki fiyatlar sonucu değiştirir. Gerçek kullanımda şirkete giren para ve bu paranın kullanım biçimi de özkaynak değerini etkiler.

Değerleme tarihindeki fiyatı ayrıca 30 varsayarsak temel kazanç 1,20 ile fiyat/kazanç oranı 25, seyreltilmiş 1,1111 ile yaklaşık 27 olur. Değerleme fiyatı 30, opsiyon hesabındaki ortalama 25'in yerine geçmez. Şirket karşılaştırmasında aynı ölçüm temeli kullanılmalı ve fiyat/kazanç oranına hangi kârın konduğu açıklanmalıdır. Bu çarpanlar tek başına hedef fiyat değildir.

Pay bazlı ödeme gideri ile pay sayısındaki seyrelme farklı sorulardır. Kâra yansımış bir gider nakit çıkışı yaratmıyor diye ekonomik maliyetsiz olmaz; iki kez düşülmesi de yanlıştır. Dönüştürülebilir borç ise basit opsiyon değildir: varsayımsal dönüşüm, vergi sonrası faiz ve başka kâr düzeltmelerini de gerektirebilir.

Dipnottan yeniden hesaplanabilir bir sonuca ulaşın

Önce dönemi, muhasebe çerçevesini ve adi pay sahibine ait sonucu belirleyin. Fiilî ihraçları, geri alımları ve zaman ağırlıklarını temel pay sayısıyla uzlaştırın. Her potansiyel araç için miktarı, mevcut olduğu süreyi ve kullanım ya da dönüşüm şartlarını kaydedin. Kâr ve pay düzeltmelerini birlikte kontrol edin; son olarak hesap dışında olsa da ileride pay yaratabilecek araçları inceleyin.

Sağlam sonuç koşulludur: bu ortalama fiyat, sözleşme ve süre altında bu opsiyonlar cari hesaba sekiz milyon pay ekler. Fiyat, ağırlık, hüküm veya sürdürülen faaliyet sonucu değişirse hesap yenilenir. Analizin değeri, iki gösterge arasındaki farkı ve farkın kapsamadıklarını açıklamaktır; her seyrelmeyi otomatik olarak zararsız ya da yıkıcı ilan etmek değil.